«صدای گریهاش تمام فروشگاه را برداشته بود. در نهایت برای آرام کردنش، موبایلم را به دستش دادم. سکوت کرد و محو بازی شد.» شاید این صحنه برای بسیاری از والدین آشنا باشد؛ تلفن همراه به ابزاری جادویی برای ساکتکردن و سرگرمکردن کودکان تبدیل شده است. اما به چه قیمت؟ استفاده بدون حد و مرز از موبایل میتواند مثل شمشیر دو لبه عمل کند.
از طرفی نمیتوان کودکان را به کلی از فناوری محروم کرد، در دنیای امروز گوشیهای هوشمند جزئی اجتنابناپذیر از زندگیاند، اما آزادی نامحدود در استفاده نیز پیامدهای منفی فراوانی دارد. اینجاست که لزوم وضع قوانین و چارچوبهایی برای استفاده کودکان از موبایل مطرح میشود.
در این مقاله تونومیک، با نگاهی روانشناختی و تربیتی، مجموعهای جامع از قوانین و توصیهها را بررسی میکنیم که به شما کمک میکند استفاده فرزندتان از موبایل را مدیریت کنید تا هم ضررهای کمتری متوجه او شود و هم بتواند از فواید دنیای دیجیتال بهرهمند گردد.
چرا باید برای استفاده کودکان از موبایل قانون بگذاریم؟
تلفن همراه در کنار تمامی مزایا، اگر بدون نظارت و محدودیت در اختیار کودک قرار گیرد میتواند بر سلامت جسمی و روانی او اثرات منفی بگذارد. تحقیقات نشان میدهد کودکان و نوجوانانی که بیش از حد از موبایل استفاده میکنند با مشکلاتی چون کمتحرکی، اضافهوزن، اختلال خواب، کاهش تمرکز و حتی اضطراب و انزوا روبرو میشوند. این موضوع بهطور مستقیم بر کیفیت یادگیری و حتی افزایش تمرکز در کودکان تأثیر منفی میگذارد.
نور آبی صفحه نمایش میتواند به چشم آسیب بزند و استفاده شبانه از موبایل، ریتم خواب کودک را مختل کرده و منجر به خواب کمعمق یا ناآرام شود. علاوه بر این، دسترسی بیقیدوبند به اینترنت و فضای مجازی خطر مواجهه با محتوای نامناسب یا افراد غریبه و سوءاستفادهگر را افزایش میدهد. از منظر تربیتی نیز، اگر استفاده از گجتها در دوران کودکی مدیریت نشود، فرزند شما به جای یادگیری مهارتهای اجتماعی، سرگرم خیرهشدن به صفحه کوچک گوشی میشود و ممکن است در آینده صبر، خلاقیت و مهارت ارتباطی کمتری داشته باشد.
بنابراین وضع قوانین، در واقع ایجاد مرزهای امن و سالم برای رشد همهجانبه کودک و تربیت کودک مستقل است.
از سوی دیگر، موبایل و تبلت میتوانند ابزارهای مفیدی هم باشند؛ بهشرط آنکه کودک نحوه استفاده صحیح و مسئولانه را یاد بگیرد. برنامهها و بازیهای آموزشی مناسب سن میتوانند خلاقیت کودک را شکوفا کنند یا مهارتهای جدید به او بیاموزند. همچنین در سنین بالاتر، داشتن تلفن همراه با رعایت قوانین میتواند حس استقلال و اعتمادبهنفس را در نوجوان تقویت کند (مثلاً وقتی مجاز است در زمان معینی با دوستانش صحبت کند یا از اپلیکیشنهای مفید استفاده کند).
به بیان ساده، هدف ما حذف کامل فناوری نیست (که عملاً ممکن هم نیست)، بلکه هدایت فرزندان به سمت استفادهی متعادل و هدفمند از آن است. قوانین درست مانند چرخهای کمکی دوچرخه عمل میکنند تا کودک کمکم یاد بگیرد چگونه در دنیای دیجیتال بهتنهایی و البته با ایمنی حرکت کند.
اصول کلی در تنظیم قوانین استفاده از موبایل
پیش از آنکه به فهرست قوانین بپردازیم، خوب است چند اصل کلی تربیتی را به یاد داشته باشیم:
همکاری و مشارکت کودک در تعیین قوانین: قانون را یکطرفه دیکته نکنید. در یک فضای مشارکتی با فرزندتان قوانین را تعیین کنید و برایش توضیح دهید که چرا هر قانون وضع شده است. وقتی کودک بداند دلیل ممنوعیتها چیست و خودش در تنظیم آنها نظر داده، احساس مالکیت بیشتری خواهد کرد و احتمال پذیرش و رعایت قوانین افزایش مییابد. برای نوجوانان این موضوع دوچندان اهمیت دارد، چون در سنین بلوغ میل به استقلال و مخالفت با اجبار زیادتر است. پس به جای «این کار ممنوع است چون من میگویم»، رویکرد «بیایید با هم تصمیم بگیریم چه چیزی بهتر است» را در پیش بگیرید.
والدین، الگوی رعایت قوانین: فرزند شما آیینه تمامنمای رفتارهای خود شماست. نمیتوانید از کودکتان بخواهید موقع شام گوشی به دست نگیرد ولی خودتان مشغول تلفن باشید. خود شما هم نسخهای از همین قوانین را اجرا کنید. اگر قانون «پس از ۹ شب موبایل کنار گذاشته شود» گذاشتهاید، همه اعضای خانواده باید پایبند باشند. این کار دو فایده دارد: یکی اینکه کودک قانونمداری را به شکل عملی میبیند و دوم آنکه احساس تبعیض نمیکند. پس عادتهای خود را نیز بررسی کنید و هر جا لازم است برای همراهشدن با فرزندتان، شما پیشقدم شوید.
قاطعیت همراه با انعطاف: قوانین را شفاف و صریح بیان کنید و در اجرای آنها ثبات قدم داشته باشید. اگر امروز برای دلرحمی از قانون تخطی کنید، کودک پیام اشتباه میگیرد. پیامدهای رعایت یا عدمرعایت قوانین را هم از پیش مشخص کنید (مثلاً اگر بدون اجازه سراغ گوشی رفت، آن روز حق استفاده را از دست میدهد) و مهمتر اینکه این پیامدها را حتماً عملی کنید تا تاثیرگذار باشد. با این حال در تعیین مجازات زیادهروی نکنید؛ هدف تنبیه سنگین نیست بلکه یادگیری نظم و مسئولیتپذیری است. همچنین هر از گاهی در یک گفتگوی دوستانه میتوانید قوانین را بازبینی و بهروز کنید، بهخصوص با بزرگترشدن فرزندتان. هرچه کودک بزرگتر میشود و مهارت خودکنترلی بیشتری پیدا میکند، میتوانید برخی محدودیتها را تعدیل کنید یا مسئولیت جدیدی به خودش واگذار کنید.
توجه به تفاوتهای سنی: رویکرد شما در قبال یک کودک ۵ ساله با یک نوجوان ۱۵ ساله نباید یکسان باشد. کودکان کوچکتر به نظارت مستقیم و محدودیتهای بیشتری نیاز دارند، در حالی که برای نوجوان باید فضای اعتماد ایجاد کرد و حریم خصوصی محدودی به او داد تا حس استقلالش محترم شمرده شود. مثلاً ممکن است رمزگذاشتن روی گوشی برای یک کودک ۱۰ ساله ممنوع باشد و والدین باید به همهچیز دسترسی داشته باشند، اما برای یک نوجوان ۱۶ ساله که مسئولیتپذیری خود را نشان داده، بتوانید این قانون را بردارید و به حریم شخصیاش احترام بگذارید. در بخشهای بعد، هرجا لازم باشد به تفاوت رویکرد در سنین مختلف اشاره خواهیم کرد.
تاکید بر آموزش و گفتگو: قوانین را صرفاً به صورت باید و نباید خشک مطرح نکنید، بلکه درباره هر کدام با فرزندتان گفتوگو کنید. به او یاد دهید چطور خود را در برابر خطرات دنیای مجازی حفظ کند، چرا نباید هر عکسی را برای هرکس بفرستد، و چرا مثلاً محدودیت زمان گذاشتهاید. اگر نوجوان دارید، درباره علایق آنلاینش از او سوال کنید، بازیها و برنامههای محبوبش را بشناسید و اجازه دهید درباره آنها صحبت کند. این گفتگوها به کودک حس ارزشمندی میدهد و اعتماد متقابل ایجاد میکند. در فضای صمیمیت، احتمال اینکه فرزند شما در صورت برخورد با مشکل آنلاین (مثلاً پیام مشکوک فرد غریبه) موضوع را با شما در میان بگذارد بسیار بیشتر میشود.
حال با در نظر داشتن این اصول، به سراغ مهمترین قوانین و توصیههای کاربردی برای استفاده کودکان و نوجوانان از موبایل میرویم. این موارد، ترکیبی جامع از نکاتی است که متخصصان و والدین باتجربه مطرح کردهاند و شما میتوانید بسته به شرایط خود از آنها بهره بگیرید:
تونومیک یک برند آموزشی نوآور است که با بهرهگیری از جدیدترین روشهای یاددهی – یادگیری، آموزشهای ساده، سریع و پروژهمحور ارائه میدهد. این مجموعه با دورهها، رویدادهای تخصصی و مسابقات، مهارتآموزی دانشآموزان را تقویت کرده و آموزش بهروز و باکیفیت را هدف خود قرار داده است.
۱. محدودیت در زمان استفاده (چقدر و چه موقع؟)
مقدار زمانی که کودک اجازه دارد صرف موبایل کند باید محدود و متناسب با سن او باشد. طبق توصیه متخصصان، کودکان زیر ۲ سال به هیچ وجه نباید با صفحهنمایش موبایل یا تبلت سرگرم شوند؛ برای کودکان ۲ تا ۵ سال، حداکثر یک ساعت در روز آن هم تحت نظارت والدین مناسب است، و برای سنین ۵ تا ۱۷ سال نیز روزانه تا دو ساعت استفاده تفریحی از وسایل دیجیتال کافی به نظر میرسد. این محدوده زمانی کمک میکند کودک فرصت کافی برای بازیهای واقعی، تحرک بدنی، معاشرت با خانواده و انجام تکالیف داشته باشد. فراموش نکنیم که طبق آمارها، یک نوجوان امروزی به طور متوسط حدود ۷ ساعت و ۲۲ دقیقه در روز را با گوشی میگذراند در حالیکه توصیه متخصصان حداکثر دو ساعت است. پس تعیین سقف زمانی، راهی برای نزدیکشدن به وضعیت مطلوب است.
علاوه بر مقدار، زمانبندی استفاده نیز مهم است. پیشنهاد میشود قبل از زمان خواب (مثلاً یک تا دو ساعت پیش از رفتن به رختخواب) استفاده از موبایل کاملاً ممنوع باشد. نور صفحه و هیجان بازیها میتواند مغز کودک را فعال نگه دارد و در ترشح هورمون خواب اختلال ایجاد کند که نتیجهاش بیخوابی یا بدخوابی شبانه است. به جای تبلت، کودک را قبل از خواب با کتابخوانی یا قصهگویی آرام کنید. همچنین قانون «موبایل بعد از اتمام کارها» را اجرا کنید؛ یعنی تا وقتی تکالیف مدرسه، مطالعه دروس، کارهای شخصی یا وظایف سبک خانه انجام نشده، سراغ گوشی نرود. این قانون، کودک را تشویق میکند اولویتبندی را یاد بگیرد و بداند تفریح با موبایل پاداشی پس از انجام مسئولیتهاست.
زمانهای خاصی از روز را «منطقهٔ بدون موبایل» اعلام کنید. مثلاً هنگام وعدههای غذایی، زمان انجام تکالیف یا یک بازه مشخص در طول عصر که همه خانواده در کنار هم وقت میگذرانید، استفاده از گوشی ممنوع باشد. بسیاری از خانوادهها مقرر کردهاند که از ساعت مشخصی در شب (مثلاً ۹ یا ۱۰ شب) به بعد، هیچکس حق نداشته باشد موبایل را با خود به اتاق خواب ببرد؛ تمام دستگاهها در همان ساعات در مکان معینی خارج از اتاقها قرار داده شده و تا صبح روز بعد به شارژ متصل میشوند. این قبیل قوانین به ایجاد نظم و آرامش در محیط خانه کمک میکند و به خصوص برای نوجوانان مفید است تا خوابی کافی داشته باشند و صبح با تمرکز بهتر بیدار شوند.
۲. مکان و موقعیت استفاده: کجا و کی گوشی ممنوع؟
خیلی اوقات مشکل اصلی ما والدین با زمان استفاده کودک از موبایل نیست بلکه با مکان و موقعیت نامناسب آن است. در خانه باید مکانها و زمانهای مشخصی را «فاقد گوشی» اعلام کنید تا فرهنگ استفاده صحیح نهادینه شود. چند قانون مهم در این زمینه عبارتاند از:
ممنوعیت استفاده از موبایل سر میز غذا: وقت غذاخوردن یک فرصت طلایی برای گفتگو و تقویت روابط خانوادگی است. حضور موبایل بر سر سفره این فرصت را از بین میبرد. قانون کنید که نه کودک و نه هیچیک از اعضای خانواده سر میز غذا از گوشی استفاده نکنند. حتی پیشنهاد میشود هنگام صرف شام، همه تلفنها در اتاقی دیگر گذاشته شوند تا وسوسه چککردنشان پیش نیاید. طبیعی است که خود شما نیز باید به این قانون پایبند باشید تا اثرگذار باشد.
عدم استفاده در دورهمیهای خانوادگی و اماکن عمومی: آیا صحنه کودکانی که در میهمانی گوشهای نشسته و سرشان در گوشی است برایتان آشناست؟ برای جلوگیری از این رفتار، قانون «در جمعها گوشی ممنوع» را وضع کنید. توضیح دهید وقتی مهمان دارید یا به میهمانی میروید، یا در گردش و تفریح خانوادگی هستید، همه باید موبایل را کنار بگذارند تا معاشرت و بازی و شادی جایگزین شود. حتی میتوانید ابتکاری عمل کنید: مثلاً در میهمانیها یک جعبه قرار دهید و همه (از جمله بزرگترها) موبایلهایشان را داخل آن بگذارند تا زمان خداحافظی. این کار به کودک نشان میدهد که اولویت در جمع بودن، ارتباط واقعی است نه مجازی. همچنین تلفن همراه در مکانهای عمومی شلوغ مثل خیابان، فروشگاه یا اتوبوس برای کودک کم سن ممنوع شود. استفاده از گوشی در چنین موقعیتهایی علاوه بر اینکه توجه او را از اطراف پرت میکند، میتواند خطر سرقت و گمشدن دستگاه یا حتی آسیب فیزیکی (مثلاً زمین خوردن هنگام راه رفتن و نگاه کردن به صفحه) را به همراه داشته باشد. بهتر است کودک یاد بگیرد در فضای عمومی گوشی را کنار بگذارد و مراقب محیط پیرامونش باشد.
محدودسازی استفاده به فضاهای مشترک خانه: توصیه میشود استفاده از موبایل فقط در مکانهای عمومی خانه (مثل پذیرایی) مجاز باشد و کودک حق نداشته باشد با گوشی ساعات طولانی در اتاق در بسته تنها بماند. وقتی گوشی به دست کودک میدهید، ترجیحاً این کار در حضور خودتان یا یک بزرگتر قابل اعتماد انجام شود. این نظارت نامحسوس به شما امکان میدهد حواستان به محتوایی که استفاده میکند باشد و از طرفی کودک هم عادت نمیکند در خلوت خودش غرق دنیای مجازی شود. البته در مورد نوجوانان میتوانید قدری انعطاف به خرج دهید؛ مثلاً اگر نیاز به صحبت خصوصی با دوستش دارد یا کاری در گوشی دارد، اجازه دهید مدتی را تنها باشد اما همواره بر روند کلی استفاده او نظارت دورهای داشته باشید. به طور کلی اتاق خواب محل استراحت است، نه محل وبگردی و بازی با موبایل – این را به خصوص به نوجوان خود تفهیم کنید و توافق کنید که پس از یک ساعت مشخص در شب، هیچکس (از جمله خود شما) گوشی را به رختخواب نبرد.
۳. ایمنی در فضای مجازی و ارتباطات:
یکی از مهمترین جنبههای استفاده از گوشی هوشمند، اتصال آن به دنیای اینترنت و شبکههای اجتماعی است؛ جایی که فرصتها و تهدیدها توأمان وجود دارد. برای محافظت از فرزندتان در این فضای بیکران، حتماً مجموعهای از قوانین ایمنی و اخلاقی را تعیین کنید:
ممنوعیت صحبت و چت با غریبهها: این قانون را صریح و روشن به کودک بگویید که اجازه ندارد با افراد ناشناس در فضای مجازی گفتوگو کند. توضیح دهید که در چترومها یا شبکههای اجتماعی هر کس میتواند هویت جعلی داشته باشد و هر حرف دوستانهای لزوماً حسن نیت پشتش نیست. به زبان ساده و قابل فهم برای سنش، خطراتی مثل آدمربایی، سوءاستفاده یا اذیت و آزار آنلاین را برایش شرح دهید. تنها افرادی که کودک حق ارتباط آنلاین با آنها را دارد، دوستان و اقوامی هستند که شما نیز آنها را میشناسید. برای نوجوانان، علاوه بر منع صحبت با غریبه، این نکته را جا بیندازید که حتی ارتباط بیش از حد با آشنایان از طریق پیامرسانها هم میتواند مضر باشد. مثلاً چتکردن مدام با دوستان نزدیک نباید جای تعامل رودررو یا سایر فعالیتهایش را بگیرد. پس روی تعادل در ارتباطات مجازی تاکید کنید.
عدم ارسال اطلاعات و تصاویر شخصی: به کودک یادآوری کنید هرگز اطلاعات خصوصی (نام کامل، آدرس خانه، شماره تلفن) یا عکسهای شخصی خود و خانواده را برای کسی نفرستد. قانون بگذارید که ارسال هر نوع عکس، مخصوصاً عکسهای شامل خودش، فقط با اجازه شما ممکن است. حتی به او بگویید عکسها و ویدیوهای معمولی (مثلاً عکس از اتاقش یا حیاط خانه) را هم بدون اینکه شما در جریان باشید برای کسی نفرستد. مخصوصاً تأکید کنید عکسهای خصوصی بدن خود را حتی برای نزدیکان فامیل هم نفرستد. آزارهای جنسی متأسفانه تنها به دنیای واقعی محدود نیست و فضای مجازی نیز محلی برای سوءاستفادهگران شده است. این را به زبان ساده اما محکم برایش توضیح دهید تا اهمیت موضوع را درک کند.
عدم دسترسی به شبکههای اجتماعی بزرگسالان: بسیاری از اپلیکیشنهای شبکه اجتماعی دارای محدودیت سنی ۱۳ سال یا بالاتر هستند. برای کودکان کمسن، نصب این اپها (مانند اینستاگرام، توییتر، تیکتاک و غیره) ممنوع باشد. یک کودک دبستانی نیازی به داشتن پروفایل در این شبکهها ندارد. شما میتوانید خودتان اپلیکیشنهای مناسب سن و مفید (بازیهای آموزشی، برنامههای یادگیری زبان، برنامههای نقاشی و…) را روی گوشی او نصب کنید و دسترسیاش را به همانها محدود نمایید. اگر نوجوان دارید و تصمیم گرفتهاید اجازه حضور کنترلشده در شبکههای اجتماعی را به او بدهید، حتماً تنظیمات حریم خصوصی حسابهایش را با هم بررسی کنید؛ پروفایلش روی حالت خصوصی باشد، موقعیت مکانی (GPS) در برنامههایش خاموش باشد و اطلاعات شخصی در Bio یا صفحهاش قرار ندهد. به او آموزش دهید که درخواست دوستی افراد ناشناس را قبول نکند و فقط افرادی را اد کند که حضوری میشناسد. این قوانین مانع میشود که افراد غریبه به عکسها و اطلاعات او دسترسی پیدا کنند یا از نزدیکشدن به او سوء استفاده کنند.
دانلود و نصب برنامه تنها با اجازه والدین: قانون بگذارید که فرزندتان بدون هماهنگی شما هیچ اپلیکیشن، بازی یا فایلی را دانلود و نصب نکند. این کنترل به چند دلیل است: اول اینکه برخی برنامهها برای سن او مناسب نیستند یا محتوای خشونتآمیز/ترسناک/مبتذل دارند. دوم آنکه حتی برنامههای ظاهراً بیخطر میتوانند چت و ارتباط آنلاین یا خرید درونبرنامهای داشته باشند که مشکلساز شود. سوم بحث بدافزارها و ویروسهاست که ممکن است در فایلهای متفرقه وجود داشته باشد. بنابراین رمز عبور فروشگاه برنامه (گوگلپلی یا اپاستور) را نزد خود نگه دارید و تا سنی که صلاح میدانید اجازه ندهید کودک مستقل چیزی نصب کند. اگر خودش گوشی دارد، میتوانید از قابلیتهای کنترل والدین برای محدودکردن نصب برنامهها استفاده کنید یا حداقل هر از چندگاه لیست برنامههای نصبشدهاش را چک کنید.
گذاشتن رمز و قفل بر روی گوشی با اطلاع والدین: اگر به فرزندتان گوشی یا تبلت شخصی دادهاید، قاعدتاً ممکن است بخواهد برای حفظ حریم خصوصیاش رمز بگذارد. قانون خانه باید این باشد که رمز عبور دستگاههای کودک در اختیار والدین هم باشد. قرار نیست کودک دبستانی رازهای پنهان در گوشی داشته باشد! پس بدون رودربایستی به او بگویید که گذاشتن پسورد بدون اطلاع شما ممنوع است. برای نوجوانان بزرگتر، همانطور که اشاره شد، میتوانید در صورت جلب اعتماد شما این قانون را تعدیل کنید تا هم احساس استقلال کند و هم بداند که شما به او اعتماد دارید. اما در سنین پایینتر، والدین باید دسترسی کامل به تاریخچه جستجو، فهرست مخاطبین، پیامها و سایر فعالیتهای دیجیتال کودک داشته باشند تا بتوانند از او در برابر خطرات محافظت کنند. این نظارت را میتوان با گفتوگوی مداوم نرمتر هم کرد (مثلاً از او بخواهید هرچه در اینترنت یاد میگیرد برایتان بگوید یا بازی جدیدش را کنار شما انجام دهد). به هرحال پیام ضمنی باید این باشد که «زندگی آنلاین تو هم مانند زندگی روزمرهات زیر نظر و حمایت پدر و مادر است».
۴. مقررات مربوط به مالکیت موبایل و مسئولیتپذیری
یکی از سوالهای رایج والدین این است که «از چه سنی برای فرزندم گوشی بخریم؟» پاسخ قطعی وجود ندارد و بستگی به شرایط کودک و خانواده دارد، اما اکثر روانشناسان معتقدند هرچه دیرتر، بهتر – مگر آنکه ضرورتی پیش بیاید. برای کودکان زیر ۱۲ سال داشتن تلفن همراه شخصی توصیه نمیشود مگر در موارد خاص و با نظارت شدید.
تا قبل از سن راهنمایی، واقعاً بیشتر نیازهای دیجیتال کودکان را میتوان با دستگاه والدین (برای زمان محدود) یا تبلتهای ویژه کودک برطرف کرد. هرچه کودک دیرتر صاحب گوشی شخصی شود، فرصت بیشتری دارد که مهارتهای دنیای واقعی را بدون حواسپرتی دیجیتال فرابگیرد و وقتی بزرگتر شد بهتر میتواند مسئولیتهای داشتن گوشی را درک کند. پس اگر امکانش هست عجله نکنید؛ و وقتی هم که تصمیم گرفتید گوشی بخرید، حتماً قوانین فوق را از همان روز اول شفاف برایش توضیح دهید و توافق کنید.
اگر فرزندتان صاحب موبایل است (یا از موبایل شما استفاده میکند)، باید یاد بگیرد که موبایل داشتن یک امتیاز است و در قبال آن مسئولیتهایی دارد. چند نکته مهم که میتوانید به عنوان قانون یا آموزش مطرح کنید از این قرار است:
مراقبت از دستگاه و وسایل جانبی: به کودک بیاموزید که گوشی یک وسیله گرانقیمت و ظریف است و باید مواظب باشد آن را جایی جا نگذارد، گم نکند و خرابش نکند. میتوانید برایش کاور یا محافظ صفحه تهیه کنید و اهمیت استفاده از آنها را توضیح دهید. اگر خیلی کمسن است، طبیعی است که حواسپرتی کند؛ در این صورت مرتب به او یادآوری کنید که حواسش به گوشی باشد و آن را به موقع شارژ کند تا خاموش نشود. بد نیست در مورد گمشدن یا آسیب دیدن گوشی از قبل با او صحبت کنید و پیامدهایش را تعیین نمایید. مثلاً توافق کنید که در صورت بیاحتیاطی و گمشدن گوشی، تا مدت مشخصی گوشی جدیدی در کار نخواهد بود یا بخشی از پول تعمیر از پول توجیبی خودش کسر میشود. این حرفها شاید سختگیرانه به نظر برسد ولی به فرزندتان حس مسئولیت و قدرشناسی داشتن وسیله شخصی را میآموزد.
رعایت مقررات مدرسه و اجتماع: بسیاری از مدارس همراهآوردن موبایل را ممنوع کردهاند یا محدودیتهایی (مثل خاموش بودن در ساعت درس) برای آن دارند. به فرزندتان تاکید کنید که احترام به قوانین مدرسه در اولویت است و اگر مدرسهشان اجازه تلفن نمیدهد، او هم نباید پنهانی این کار را بکند. حتی اگر مدرسه ممنوع نکرده، بهتر است گوشی در کیف بماند و فقط در موارد ضروری استفاده شود. همچنین به او یاد دهید در اماکن عمومی و موقعیتهای اجتماعی (سینما، کتابخانه، بیمارستان، کلاس آموزشی و …) آداب استفاده از گوشی را رعایت کند. یعنی در مکانهایی که ممنوع است یا مزاحم دیگران است، از گوشی استفاده نکند و همیشه گوشی را روی حالت بیصدا یا لرزش قرار دهد تا صدای زنگ و اعلانها مزاحم اطرافیان نشود. اینها جزو آداب اجتماعی استفاده از فناوری است که هر فرد متمدنی باید بداند.
مدیریت هزینهها و سرویسها: اگر گوشی فرزندتان سیمکارت دارد، از همان ابتدا مدیریت هزینههای شارژ و اینترنت را به او بیاموزید. روشهای ساده چککردن باقیمانده شارژ و بسته اینترنت را نشانش دهید. تنظیمات مربوط به مصرف دیتا (مثل غیرفعال کردن دانلود خودکار رسانهها در پیامرسانها) را برایش انجام دهید و توضیح دهید که چرا مهم است حواسش به مصرف اینترنت باشد. تشویقش کنید برای دانلود فایلهای سنگین حتماً از وایفای خانگی استفاده کند نه دیتای سیمکارت. این موارد هم به صرفهجویی مالی خانواده کمک میکند و هم به نوجوان یاد میدهد در قبال منابع و هزینهها مسئولانه رفتار کند.
احترام و ادب در ارتباطات تلفنی: فرزندتان باید بداند که داشتن گوشی به معنای هرزمان و هرطور خواستن تماس گرفتن یا پیام دادن نیست. قوانینی مانند پاسخدادن به تماسها و پیامهای والدین بدون معطلی (مگر در شرایط خاص) را وضع کنید. در عین حال به او بگویید خارج از موارد ضروری، دلیلی ندارد نیمهشب یا ساعات نامتعارف برای دوستانش پیام بفرستد یا زنگ بزند. همچنین فرهنگ صحیح مکالمه و پیامک را به او بیاموزید: اینکه هر پیامی مناسب ارسال نیست، هر عکسی را نباید فوروارد کرد، و در ارتباطات مجازی هم باید ادب و احترام را مثل دنیای واقعی رعایت کند. تاکید کنید هرگز پیام توهینآمیز، شایعه، تصاویر شرمآور یا مطالب آزاردهنده برای کسی نفرستد و اگر کسی چنین چیزهایی برای او فرستاد، به شما اطلاع دهد. رعایت حریم دیگران و ادب در فضای آنلاین نشانه بلوغ فکری و شخصیت سالم است.
۵. جایگزینهای سالم و استفادههای مفید را فراموش نکنید
قوانین ما نباید فقط رنگ و بوی «ممنوعیت» داشته باشند، بلکه باید به کودک نشان دهیم چگونه میتواند به شکل مثبت و مفید از تکنولوژی بهره بگیرد. در کنار محدودیتها، فرصتها و جایگزینها را هم برایش فراهم کنید:
۱. تشویق به فعالیتهای غیرمجازی
سادهترین راه برای اینکه کودک کمتر سراغ موبایل برود این است که گزینههای جذاب دیگری داشته باشد. زمانهایی را به بازیهای فیزیکی، ورزش، هنر و سرگرمیهای خانوادگی اختصاص دهید تا بخش کمتری از اوقات فراغت او خالی بماند. وقتی فرزندتان هیجان فوتبال، دوچرخهسواری، کاردستی، آشپزی یا هر فعالیت سرگرمکننده دیگری را تجربه کند، خودبهخود کمتر دنبال گوشی خواهد رفت. بهخصوص قبل از ساعت خواب، میتوانید او را با یک قصه، کتاب یا اسباببازی سرگرم کنید تا فکر سراغ موبایلرفتن به سرش نزند. این جایگزینسازی یکی از راهکارهای عملی موثر است.
۲. بهرهگیری آموزشی از موبایل
اگر قرار است فرزندتان زمانی را با تبلت و گوشی بگذراند، تا حد امکان آن را به سمت محتوای آموزشی یا خلاقانه هدایت کنید. خوشبختانه امروز دورهها و برنامههای متنوعی وجود دارد که در عین سرگرمی، مهارت میآموزند. به جای اینکه کودک صرفاً وقت خود را در بازیهای بیهدف تلف کند، میتوانید او را در دورههای آموزشی مناسب سنش ثبتنام کنید:
دوره برنامهنویسی کودکان که به او کمک میکند منطق و حل مسئله را از همان سنین پایین یاد بگیرد.
دوره چرتکه کودکان که تمرکز، دقت و قدرت محاسباتی او را تقویت میکند.
یا حتی دورههای ساده و جذاب مانند دوره هوش مصنوعی کودکان که ذهنشان را با آیندهی دنیای فناوری آشنا میسازد.
این مسیر باعث میشود زمان فرزندتان بهجای مصرف صرفاً تفریحی، به فرصتی برای یادگیری، رشد و ساختن آیندهای روشنتر تبدیل شود.
۳. تعیین پاداش برای رعایت قوانین
همانطور که برای تخطی از قوانین پیامد منفی در نظر میگیریم، برای پایبندی به آنها نیز باید پاداشهای مثبت تعریف کنیم. مثلاً اگر کودک یک هفته قوانین استفاده از موبایل را رعایت کرد، میتواند زمان بیشتری برای بازی داشته باشد یا در یک کلاس مورد علاقه مثل چرتکه یا رباتیک شرکت کند. این کار انگیزه او را افزایش میدهد و به او نشان میدهد رعایت قانون هم سودمند است.
۶. توافقنامه خانوادگی (اختیاری اما موثر)
برای رسمیکردن قوانین و نشان دادن جدیت موضوع، میتوانید یک توافقنامه کتبی خانوادگی درباره استفاده از موبایل تنظیم کنید. این ایده در برخی خانوادهها با موفقیت اجرا شده است. موارد توافقشده (مثل محدودیت زمان، مکان و نوع استفاده، وظایف والدین و فرزندان، عواقب تخطی و …) را روی کاغذ بنویسید. سپس همه اعضای خانواده (پدر، مادر، کودک و حتی خواهر و برادرها) آن را امضا کنند تا حس تعهد بیشتری ایجاد شود. این سند را جایی نصب کنید و هر چند وقت یکبار با حضور همه مرور کنید.
اگر لازم بود در آن تجدیدنظر کنید (مثلاً با بزرگشدن کودکان برخی موارد را تغییر دهید). وجود چنین قراردادی جلوی بسیاری از بهانهها را میگیرد؛ چون همه از قبل روی اصول توافق کردهاید. همچنین اگر والدین هم مقررات را نقض کردند، جریمهای برایشان در نظر بگیرید! اجازه دهید فرزندتان بداند که شما هم مصون از قانونشکنی نیستید.
مثلاً اگر قول گذاشتهاید موقع صحبت با همسر و بچهها گوشی را کنار میگذارید ولی تخلف کردید، بپذیرید که باید جریمه شوید (شوخی یا جدی میتواند جریمه بدهید، مثلا انجام یک کار در خانه). این رویکرد به شکلگیری احساس عدالت و احترام متقابل کمک میکند و فضای خانه را دوستانه اما قاطع نگه میدارد.
جمع بندی
در دنیای مدرن، گوشیهای هوشمند میتوانند هم دوست کودکان باشند و هم دشمن آنها؛ همه چیز بستگی به نحوه مدیریت ما دارد. نه میتوان و نه صحیح است که تکنولوژی را به کلی از زندگی فرزندان حذف کنیم، بلکه باید با وضع قوانین درست، استفاده از آن را مدیریت کنیم. این قوانین قرار نیست آزادی کودکان را سلب کند، بلکه چارچوبی امن برای بهرهبردن از مزایای فناوری بدون آسیبدیدن فراهم میکند. کلید موفقیت در اجرای این قوانین، همراهی والدین با فرزندان، گفتگو و درک متقابل است. سعی کنید به جای رویکرد آمرانه صرف، رابطهای صمیمی بسازید تا کودک بداند در پس این محدودیتها عشق و خیرخواهی شما قرار دارد.
در نهایت به یاد داشته باشید خود شما بهترین الگوی فرزندتان هستید. اگر او ببیند که شما هم زمانهای بدون موبایل را محترم میشمارید، در حضور او مدام آنلاین نیستید، به جای وقتگذرانی طولانی با گوشی کتاب میخوانید یا ورزش میکنید، همین رفتار را میآموزد. با آگاهی، صبر و خلاقیت میتوانید کاری کنید که فرزندتان زندگی متعادلی در فضای واقعی و مجازی داشته باشد. تلفن همراه اگر به اندازه و با قاعده استفاده شود، نه تنها مضر نیست بلکه میتواند به ابزار رشد و یادگیری فرزند ما تبدیل شود. پس از امروز مصمم باشید که قوانین خانواده خود را برای این منظور تعریف کنید و با پایبندی به آنها، فرزندانی آگاه، مسئولیتپذیر و سالم در دنیای دیجیتال پرورش دهید.
از چه سنی میتوان برای کودک موبایل خرید؟
بهتر است تا قبل از ۱۲ سالگی موبایل شخصی به کودک داده نشود. در این سنین استفاده محدود از گوشی والدین با نظارت کامل کافی است. بعد از ۱۲ سال و با آموزش قوانین میتوان به تدریج مسئولیت بیشتری به کودک سپرد.
زمان مجاز استفاده از موبایل برای کودکان چقدر است؟
برای کودکان ۲ تا ۵ سال حداکثر یک ساعت در روز، و برای سنین بالاتر (۶ تا ۱۷ سال) تا دو ساعت استفاده تفریحی توصیه میشود. مهم است که این زمان تحت نظارت و خارج از ساعات خواب یا وعدههای غذایی باشد.
چه جایگزینهای مفیدی برای استفاده بیش از حد از موبایل وجود دارد؟
فعالیتهای غیرمجازی مثل ورزش، بازیهای خانوادگی و هنر بهترین جایگزینها هستند. همچنین میتوانید با ثبتنام کودک در دورههای آموزشی مانند برنامهنویسی، چرتکه یا هوش مصنوعی، زمان او را به شکلی سازنده و آموزشی پر کنید.
بدون دیدگاه